( 1 ) ( 32 - 32 / الف ) پيمانهاى پيامبر ( ص ) با مردم جرباء ( 1 ) و أذرح ( 2 ) ابن سعد ، ج 1 / 2 ص 37 ( ش 75 ، 1 ) ؛ إمتاع الأسماع ، مقريزى ، 1 / 468 - 69 ، و در بخش به چاپ نرسيده ( نسخه خطّى كوپرولو ) ص 1040 ؛ قسطلانى 1 / 297 ؛ عبد المنعم خان ش 14 ( به نقل از شامى ) ؛ فريدون 1 / 34 ؛ مغازى واقدى ، ورق 231 ب ( نسخهء چاپى 1032 ، تنها متن أذرح آمده است ) ؛ زرقانى 3 / 360 ؛ ابن كثير 5 / 16 ؛ لسان « جرب » ؛ دلائل النّبوّة ؛ بيهقى ( نسخهء خطّى كوپرولو ) ج 1 ورق 23 / ب . مقابله كنيد : ابن سعد ، ج 1 / 2 ص 37 - 38 ( ش 75 ب ) ؛ شرح سيره ، ابراهيم حلبىّ ، ورق 115 ب ؛ بلاذرى ص 59 ؛ كتاب الخراج ، قدامة بن جعفر ، ورق 124 ( نسخهء خطّى پاريس ) ؛ لسان « جرب » ؛ ابن منظور گفته است : « ميان آن دو ، سه شب راه است و پيامبر ، براى آن دو جا ، پيمان نامه‌اى نوشت » ؛ قسطلانى 3 / 160 ؛ التّنبيه و الإشراف ، مسعودى ص 272 ، تنها متن أذرح را دارد ؛ النّهاية ، ابن اثير « جرب » . بنگريد : مجلّه ، تحقيقات علمى ياد شده در مقالهء يادشدهء جزو مآخذ پيمان 26 ؛ كايتانى 9 / 39 ( تعليقهء دوم ) ؛ اشپرنگر 3 / 422 - 424 ؛ اشپربر ص 44 - 45 . ( 2 ) به نام خداوند بخشايندهء بخشايشگر اين نوشته‌اى است از سوى محمّد پيامبر براى مردم أذرح : ايشان در پناه خدا و محمد هستند . بر ايشان است كه در هر ماه رجب ، يكصد دينار تمام و سره بپردازند . در برابر نيك‌انديشى و نيكى ايشان به مسلمانان و به آن دسته از پيروان اسلام كه هنگام احساس ناامنى و به انگيزهء هراس از دشمن و آزار وى ، به آنان پناه مىبرند ، خداوند سرپرست ايشان خواهد بود . آنان در آرامش و آسايش خواهند بود ، مگر آنكه محمّد ، پيش از بيرون رفتن خود ، فرمانى تازه صادر كند ( 3 ) . در إمتاع الأسماع مقريزى ، 1 / 468 - 469 آمده است كه پيامبر ، در پيمان‌نامه نخست براى مردم جرباء ، اين گونه نوشت ؛ اين نوشته‌اى است از سوى محمّد پيامبر فرستادهء خدا ، براى مردم جرباء . ايشان در پناه خدا و محمدند . و بر ايشان است كه در رجب هر سال ، يكصد دينار تمام و سره بپردازند . خداوند ، سرپرست و نگهبان اين پيمان‌نامه است . دوم ، براى مردم أذرح ، و متن آن چنين است : به نام خداوند بخشايندهء بخشايشگر : از محمد پيامبر فرستادهء خدا ، براى أذرح . . . ( 4 ) ( 1 و 2 ) . جرباء و أذرح نام دو روستا در شام است كه به اندازهء سه روز راه از هم دورند ( معجم ما استعجم ص 84 ، به نقل از پانوشت مغازى واقدى ، 3 / 1032 ) . - م . 3 . بنگريد : واژه‌نامهء پايان كتاب « حدث » . - م .